Zhuang Zi, De volledige geschriften, vertaald en toegelicht in het Nederlands door Kristofer Schipper. Uitgeverij Augustus, 2007, 432 p., ISBN 9789045700854, Prijs 39,90 euro
Het boek is online ondermeer te koop bij de Noord Nederlandsche Boekhandel

De Zhuangzi, een klassieke verzameling taoïstische verhalen, is één van de hoogtepunten uit de wereldliteratuur. Dankzij sinoloog Kristofer Schipper is het werk voor het eerst in zijn geheel in het Nederlands vertaald.

‘Eens op een dag droomde ik, Zhuang Zhou, dat ik een vlinder was, een vlinder die fladderend rondvloog, tevreden met zichzelf, en zich niet bewust dat hij mij was. Plotseling werd ik wakker en begon ik me er rekenschap van te geven dat ik nog altijd Zhou was. Nu is het de vraag of ik Zhou ben die droomde dat hij een vlinder was, ofwel een vlinder die droomde dat hij mij was. Toch bestaat er noodzakelijkerwijs een verschil tussen mij en die vlinder. Dat noemen we dan maar de verandering der dingen.’

Zo luidt één van de mysterieuze verhalen uit het taoïstische geschrift de Zhuangzi. Dit literaire werk is geen boek in de gewone zin des woords, maar een bonte collectie korte en langere vertellingen. Traditioneel wordt het toegeschreven aan de wijze Zhuang Zi (vierde eeuw voor Christus).

Omdat de teksten volkomen op zichzelf staan, kun je overal beginnen met lezen. Samen met het filosofische gedicht de Daodejing behoort de Zhuangzi tot de canonieke teksten van het taoïsme. Het geschrift heeft een enorme invloed gehad op de Chinese en Japanse cultuur. Bovendien is het een hoogtepunt uit de wereldliteratuur. Door het ijverige vertaalwerk van sinoloog Kristofer Schipper kunnen Nederlandse lezers nu van de tekst in hun eigen taal genieten.

Het leven van de wijze Zhuang Zi is al net zo mysterieus als de verhalenbundel die later onder zijn naam in China van hand tot hand ging. De biografische gegevens zijn uiterst summier: de filosoof werkte in een laktuin, schreef een werk dat meer dan honderdduizend karakters telde en kwam uit de streek Meng.

Zhuang Zi had een hekel aan de filosofie van de Confucianisten, die volgens hem de vrijheid van de mens teveel aan banden legde. Eens stuurde hij een gezant van een Confucianistische vorst die hem wilde inhuren weg met de woorden: ‘Scheer je weg! Ik geef er de voorkeur aan om in m’n modderpoel te blijven spelen, in plaats van me door een potentaat in het gareel laten slaan! Nooit van m’n leven zal ik een ambt aanvaarden, maar altijd fijn blijven doen waar ik zelf zin in heb.’

In een recent interview met het VPRO-programma ‘Boeken’ stelde Kristofer Schipper dat spontaniteit de kern van het taoïsme is. Deze spontaniteit vormt dan ook het hoofdthema van de Zhuangzi.
Volgens de taoïsten is de wereld zomaar ontstaan. Er is geen sprake van een scheppende of almachtige God. De oorsprong van de wereld -Tao- is onkenbaar. We kunnen er met ons beperkte verstand niet bij. Daarom zijn de dingen die we niet weten belangrijker dan die wel weten, het zwijgen belangrijker dan het spreken en is het nutteloze belangrijker dan het nuttige.

Deze overtuiging wordt in de Zhuangzi in talloze verhalen uitgewerkt. Zo is er een vertelling over een geweldig grote boom waarvan het hout volstrekt onbruikbaar is. Niemand kijkt naar de boom om, waardoor hij ook nooit wordt omgehakt. Door zijn nutteloosheid is de boom dus op een hogere manier nuttig.

Ook is er een verhaal waarin de wijze Hui Zi opmerkt dat de woorden van Zhuang Zi nutteloos zijn. Zhuang Zi antwoordt dat je pas over iemand met nut kan spreken als deze ook het nutteloze kent. De hemel en aarde zijn ruim, maar de mens gebruikt alleen het stukje waar zijn voeten op staan. Als je alles rondom je voeten weg zou graven, heb je niets meer aan de aarde. De ‘nutteloze’ plekken waar we niet staan zijn belangrijker dan waar we wel staan, anders kunnen we ons niet voortbewegen.

De taoïstische wijze probeert te leven vanuit het niet-weten. Hij poogt de wereld zoveel mogelijk met intuïtie en gevoel te benaderen: ‘Echt leren is leren wat je niet kunt leren; echt beoefenen is beoefenen wat je niet kunt beoefenen; echt discussiëren is discussiëren over wat je niet kunt bediscussiëren. Want wie weet stil te staan bij wat hij niet weet, die heeft het allerhoogste bereikt.’

Dit ‘allerhoogste wordt ook wel ‘het volgen van de Tao’ genoemd, het leven in volstrekte vrijheid en spontaniteit. Deze levenswijze bereikt de taoïstische wijze door zich af te stemmen op de natuur en haar ritme van dag en nacht, ouderdom en jeugd, geboorte en dood. In het ongebonden zwerven vindt het afstemmen op de natuur zijn optimale realisatie. Niet voor niets heet het eerste hoofdstuk van de Zhuangzi: ‘Zwerven, vrij en blij’.

Door de Tao te volgen probeert de wijze mens het leven zoveel mogelijk te nemen zoals het is. In plaats van zich op zijn egocentrische ‘ik’ te richten, stemt hij zich af op zijn omgeving. Hij heeft een diep respect voor alle mensen en dingen om hem heen, juist omdat hij maar één van de ontelbare mensen en dingen is die uit de Tao voortkomen.

Een mooi voorbeeld van het onthechten van je eigen ‘ik’ is het verhaal van Zhuang Zhou en de vlinder. Zhuang Zhou droomt dat hij een vlinder is; hij gaat helemaal op in deze vrije, fladderende manier van leven. Als hij weer wakker wordt, komt hij erachter dat hij nog steeds zichzelf is. Hij is echter in verwarring waar het verschil tussen hem en de vlinder ligt. Droomde Zhou dat hij een vlinder was of andersom? Het antwoord is dat taoïstische wijze zich zo intens met zijn omgeving kan identificeren dat hij elk onderscheid vergeet. Hij zwerft niet alleen in de natuur, maar ook voorbij het onderscheid tussen onszelf en de dingen om ons heen.

Door de prachtige stijl en diepzinnige verhalen is de Zhuangzi een ware schatkamer van Chinese filosofie. Kristofer Schipper heeft zin voor zin van het werk in een helder en begrijpelijk Nederlands vertaald. Bovendien voegde hij een uitgebreide en instructieve inleiding toe die de geschiedenis en de kernbegrippen van de tekst uitlegt. Ieder verhaal bevat een aantal korte voetnoten met een toelichting over de handeling en de hoofdpersonen.
Schippers Zhuangzi is daardoor een echte leeseditie geworden zonder de ballast van honderden pagina’s wetenschappelijk commentaar. Bij iedere lezing word je direct ondergedompeld in de wereld van het taoïsme, tijdloos en fascinerend als de beste poëzie.