René Ransdorp, Zwervend met Zhuang Zi, wegwijs in de taoïstische filosofie, uitgeverij Damon, 2007, 256 blz, € 24,95.


Zwervend met Zhuang Zi - René Ransdorp

Boekrecensie door Michel Dijkstra

Dankzij de vorig jaar verschenen vertaling van de Zhuangzi door Kristofer Schipper kan het Nederlandstalige publiek kennis nemen van één van de belangrijkste taoïstische klassiekers. Het boek is echter zo omvangrijk en bij vlagen obscuur dat je er gemakkelijk in verdwaalt. Met zijn nieuwe publicatie Zwervend met Zhuang Zi helpt taoïsmekenner René Ransdorp beginnende Zhuangzi-lezers op weg.

Er zijn waarschijnlijk weinig mensen in Nederland die zich zo lang en zo intensief met het taoïsme bezig hebben gehouden als René Ransdorp. Vanaf zijn studententijd, waarin hij voor het eerst een vertaling van de Dao De Jing opensloeg, tot de publicatie van zijn vuistdikke proefschrift over de Zhuangzi heeft Ransdorp zijn fascinatie niet losgelaten. Bovendien kreeg hij steeds sterker de behoefte om zijn interesse voor Chinese filosofie met anderen te delen. Door het geven van cursussen bij Stichting Filosofie Oost-West en het begeleiden van leesgroepen heeft hij velen in aanraking gebracht met het taoïstische gedachtegoed.

Het onlangs verschenen boek Zwervend met Zhuang Zi vormt een nieuwe stap in Ransdorps onderneming om het taoïsme een grotere bekendheid te geven.

Ransdorps Zwervend met Zhuang Zi is een compacte en helder geschreven reisgids voor iedereen die zijn weg in de vertaalde geschriften van ‘Meester Zhuang’ (370-280 voor Christus) wil vinden. In negen korte hoofdstukken belicht de auteur de kernthema’s uit de Zhuangzi, waardoor er als het ware een geëffend pad door de grillige verhalenverzameling ontstaat.

De twee Zhuangzi-citaten die Ransdorp als motto aan zijn inleiding meegeeft, introduceren meteen enkele sleutelbegrippen uit de tekst:

‘Boven zwierf hij met de schepper der dingen Beneden was hij bevriend met degenen die buiten leven en dood vertoevend, weet hebben van einde noch begin.’

‘Ontspannen lost hij zich op in de vier richtingen, en laat hij zich zinken in het onpeilbare, zonder weet van oost of west.’

Volgens Ransdorp is het in de eerste regel van het citaat genoemde ‘zwerven’ één van de kernthema’s van het taoïsme. Met dit zwerven wordt echter niet bedoeld dat je al je bezittingen moet opgeven en op pad moet gaan door bos en heide. Integendeel: ‘zwerven’ is een filosofisch concept. Het begrip slaat op het afstemmen op Dao (‘De Weg’) dat door de taoïstische wijze voortdurend wordt geoefend.

Aan het begin van zijn boek stelt Ransdorp dat Zhuang Zi’s filosofie beïnvloed is door zijn voorganger, de fictieve wijze Lao Zi, wiens naam zowel ‘Oude Meester’ als ‘Oud Kind’ betekent. In zijn geschrift Dao De Jing (Het Boek van de Weg en zijn Deugd) duidt Lao Zi Dao aan als een mysterie dat de menselijke taal en het kenvermogen te boven gaat.
Dao is de mysterieuze bron waaruit de ‘tienduizend dingen’ van de wereld voortkomen. Deze term ‘tienduizend dingen’ is een taoïstische standaarduitdrukking voor de ongehoorde veelkleurigheid en variëteit in het universum.
In tegenstelling tot het Christendom kent het taoïsme geen scheppende God. De wereld komt dan ook spontaan uit het mysterieuze Dao voort; er zit geen hoger plan of een bepaalde intentie achter. Een andere belangrijke gedachte van Lao Zi over Dao is dat het niet alleen de bron van alle dingen is, maar ook in de dingen werkzaam blijft en ze zo tot vervolmaking leidt:

‘De Weg (Dao) schenkt hen (de dingen) het leven, voedt hen, doet hen rijpen, vervolmaakt hen, geeft hun rust, brengt hen groot, steunt hen en beschermt hen. Hij schenkt hun het leven maar probeert niet hen te bezitten; Hij handelt uit naam van hen maar maakt hen niet afhankelijk; Hij doet hen rijpen maar beheerst hen niet. Dit noemen we de Diepe Deugd.’

Zhuang Zi neemt de gedachten van Lao Zi in de naar hem vernoemde verhalenbundel over. Dit gegeven is op zich paradoxaal: waarom zou je immers een dik boek schrijven over Dao, als het toch onbenoembaar is?
Ransdorp legt uit dat het de taoïstische wijze juist om deze paradox te doen is. In principe kun je niets over Dao zeggen, maar je kunt er evenmin over zwijgen. Het ter sprake brengen van de onbenoembaarheid van Dao is voor de taoïstische wijze een buitengewoon belangrijke zaak. Dat heeft alles te maken met de condition humaine waarop de Zhuangzi een uniek antwoord presenteert.

Ransdorp maakt in zijn boek duidelijk dat je de Zhuangzi kunt lezen als een kritiek op verstarde, gefixeerde invullingen van de begrippen ‘mens’ en ‘maatschappij’. Deze kritische boodschap heeft bovendien een universeel karakter, waardoor zij niet alleen voor het klassieke China van Zhuang Zi, maar ook voor de huidige tijd actualiteitswaarde bezit. In al zijn verhalen stelt Zhuang Zi namelijk dat de mens zich heeft afgewend van de oorspronkelijke spontaniteit van Dao. In plaats daarvan staat de maatschappij in het teken van egocentrisme en winstbejag. Ook op het gebied van de taal is de mens verstrikt geraakt in zijn fixaties: door waardeoordelen als ‘juist’ en ‘onjuist’, ‘goed’ en ‘slecht’ is de mens het zicht op de subtiele rijkdom van de wereld kwijtgeraakt.

Tegenover de verstarde visie op mens en maatschappij plaatst Zhuang Zi zijn vloeiende, spontane opvatting van het ‘volgen van Dao’. Juist omdat het hoogste principe onbenoembaar en onkenbaar is, moet de mens de fundamentele beperktheid van zijn kennen en spreken accepteren. Hij moet een vloeiende taal ontwikkelen waardoor hij mee kan bewegen met het constant veranderende Dao. En omdat Dao spontaan en zonder doel handelt, moet ook de mens zijn handelen van doelmatigheid ontdoen.
Zo kan de mens erin slagen zijn ego los te laten en vrij te worden. Deze vrijheid is niets anders dan het zwerven, het vloeiend meebewegen met het onpeilbare Dao. Het is Ransdorp in krap tweehonderd pagina’s gelukt om deze universele boodschap van het taoïsme voor de moderne mens duidelijk te maken. Zo heeft zijn boek een grote waarde voor iedereen die zich nader wil verdiepen in de klassieke Chinese wijsbegeerte én voor wie zich wil oefenen in de taoïstische levenskunst.

Michel Dijkstra (1982) is filosoof en journalist. Eerdere publicaties verschenen in 'Bres', ‘Vorm en Leegte’, 'Filosofie Magazine' en het dagblad 'Trouw'.
Binnenkort verschijnt van zijn hand ‘Oosterse Filosofie in een Notendop’ bij uitgeverij Prometheus / Bert Bakker.