De Westelijke Zhou dynastie (ca. 1122-771 v.Chr.)

De Zhou-dynastie als geheel duurde van ongeveer 1122 tot 221 v. Chr. en is hiermee de langste dynastie van de Chinese geschiedenis. Tot 771 v. Chr. was de stad Hao hoofdstad, gelegen nabij het huidige Xi'an in het dal van de Wei-rivier. Deze eerste periode van de Zhou-dynastie wordt 'Westelijke' of 'Vroegere' Zhou-dynastie genoemd. Na de verwoesting van Hao door nomaden uit het noorden in 771, werd de hoofdstad verplaatst naar Luo (nabij het huidige Luoyang, provincie Henan). Hierna werd de dynastie voortgezet en is nu bekend onder de naam 'Oostelijke' of 'Latere' Zhou-dynastie.

Gebied waarover de Westelijke Zhou-dynastie haar nominale macht uitoefende.

De Zhou-maatschappij
Tijdens de Zhou-dynastie was er nog geen sprake van een aaneengesloten centraal bestuurd rijk, maar was het rijk samengesteld uit een groot aantal (stad)staatjes. Deze staatjes werden gedurende de Westelijke Zhou-dynastie nog hoofdzakelijk geregeerd door verwanten van de Zhou-koning. Dit quasi-feodale verband werd steeds losser naarmate de tijd voortschreed en verschillende staten zich uitbreidden, zelfstandiger en machtiger werden.
De Zhou-maatschappij werd gekarakteriseerd door een sterk verschil in rangen en standen. De verhoudingen werden geregeld door een strikt paternalistisch systeem van heersen en beheersd worden. Voorouderverering was de kern van het religieuze en filosofische denken.

Rondom het Zhou-gebied bevonden zich niet-Chinese nomadische stammen, die een constante militaire bedreiging vormden.

Ooorsprong
Over het exacte jaartal van het begin van de Zhou-dynastie bestaat geen overeenstemming. Aanvankelijk was Zhou een aan de Shang-dynastie gelieerde staat gelegen in het dal van de Wei-rivier. De oorspronkelijke hoofdstad van Zhou, Feng, lag in de buurt van het huidige Xi'an in de provincie Shaanxi. (Van Hao, noch Feng, zijn de exacte locaties vastgesteld). Het gebied werd beheerst door een prinselijke dynastie.

Geschiedenis
Rond de elfde of twaalfde eeuw v. Chr. kwam de heerser van Zhou in opstand tegen de in verval verkerende Shang-dynastie. Deze (legendarische) heerser staat nu bekend als Wen Wang (= "koning Wen") en wordt beschouwd als de stichter van de Zhou-dynastie. Het was zijn zoon, Wu Wang (= "krijgshaftige koning"), die ongeveer in het jaar 1122 v. Chr. (andere bronnen noemen het jaar 1045 v. Chr.) de laatste Shang heerser, Zhou Xin van de troon stootte. Zhou Xin (ook Di Xin genoemd) figureert in de Chinese mythologie als een wrede schurkachtige tiran, die model staat voor het morele verval waarin een dynastie komt te verkeren, die het 'Mandaat van de Hemel' heeft verloren.

Aan de koning Wen, Wen Wang, wordt onder andere de samenstelling en de duiding van de 64 hexagrammen van de Yiching ("Boek der veranderingen") toegeschreven. Koning Wen is wellicht de vroegste persoon die historisch is te noemen, hoewel de aden die aan hem worden toegeschreven, tot het rijk der legenden behoren. Bovendien wordt hij beschouwd, vooral door de latere confucianisten, als een van de meest voorbeeldige vroegere heersers op aarde, wiens gedrag nagevolgd diende te worden. Hij was zo vervuld van deugd, dat hij het niet over zijn hart kon verkrijgen - ondanks de slechtheid van het bewind in de nadagen van de Shang-dynastie - tegen zijn soevereine vorst, de bovengenoemde 'tiran van Shang', Di Xin, in opstand te komen. Dit liet hij, na zijn dood, aan een van zijn zonen, Wu Wang, over.

Afb. boven: Voorstelling van Koning Wu (Wu Wang);
Collectie National Palace Museum, Taipei.

De soldaten van Zhou veroverden successievelijk alle vroegere Shang-gebieden. In het bijzonder de broer van Wu Wang, bekend als de hertog van Zhou (Zhou Gong), droeg veel bij aan de verovering van de oostelijke vlakte van de Gele rivier. Hij oefende als regent voor de toen minderjarige zoon van Wu Wang, Cheng, na het overlijden van zijn broer de macht uit in Zhou. Deze Hertog van Zhou zou de stichter zijn van de stad Luo en zou deze stad tevens als tweede hoofdstad van het rijk gemaakt hebben. Later zou deze stad de hoofdstad van de Oostelijke Zhou-dynastie worden. Een andere daad van grootmoedigheid en wijsheid, die aan hem wordt toegeschreven, is het toewijzen aan de overlevende leden van de clan van het verstoten Shang koninklijk huis, van een domein in de vorm van de kleine staat Song, gelegen aan de middenloop van de Gele Rivier.
Evenals zijn reeds genoemde vader, Wen Wang, neemt Zhou Gong neemt een belangrijke plaats in onder de door de Chinezen meest bewonderde stichters van de Chinese natie en in de confucianistische zin, als voorbeeld voor alle latere keizers.

Transport en communicatie waren nog niet voldoende ontwikkeld om dit hele gebied als eenheidsstaat te regeren. De Zhou-dynastie bestond daarom uit een groot aantal kleinere en grotere feodale staten, veelal bestuurd vanuit een stad door een lokale machthebber uit de familie van de Zhou-koning. In de loop van de tijd werden deze familiebanden steeds losser en de staten steeds zelfstandiger.

In de achtste eeuw v.Chr. kreeg de Zhou-dynastie steeds vaker te maken met aanvallen door barbaarse stammen vanuit het ruige en nomadische westen en noorden en zagen de heersers van het rijk zich gedwongen de hoofdstad Hao op te geven en een nieuwe hoofdstad verder in het oosten te kiezen, naar Luoyang, te verplaatsen.

Deze episode is onderwerp van een van de populairste legenden in China, waarin de laatste 'westelijke' koning van Zhou, koning Yu, en zijn concubine Bao Su de hoofdrol speelden.
Het systeem om de stad te verdedigen bestond onder andere uit een groot aantal alarmvuren, die indien op bevel van de koning onstoken, de troepen in grootste paraatheid brachten waarna ze zich in vol gevechtstenue bij het koninklijk paleis opstelden. Zijn concubine genoot zo veel van dit schouwspel en de koning wilde zijn concubine zo graag behagen, dat hij regelmatig alarm liet slaan zonder dat er enig gevaar te duchten was. Op den duur namen de troepen het alarm niet meer serieus en kwamen niet meer in actie met fatale gevolgen. Toen barbaarse strijders de stad eens werkelijk aanvielen, was er geen verdediging en ging de stad in vlammen op, waarbij ook koning Yu en zijn concubine omkwamen.

Vanaf het tijdstip dat de regering uitgeweken is naar nieuwe hoofdstad Luoyang (771 v. Chr.), spreekt men van Oostelijke Zhou-dynastie.