De Westelijke Han-dynastie
(202 v.Chr. - 24 na Chr.)

Inleiding
Stichting van de Han-dynastie
De Westelijke Han-dynastie
De militaire successen
Het verval van de Westelijke Han-dynastie
De regering van Wang Mang

Inleiding
De Han-dynastie wordt met de Tang-dynastie (618-906) beschouwd als China's meest klassieke dynastie. Op het gebied van staatkunde, filosofie, cultuur en economie werd een  peil bereikt, dat in een aantal aspecten nooit meer geëvenaard is. De economische expansie gedurende de Han-dynastie ging gepaard met een grote uitbreiding van het territorium van het Chinese rijk en zijn invloedsfeer, zelfs tot ver buiten de grenzen van het huidige China. De Han-dynastie wordt gewoonlijk verdeeld in twee delen, de Westelijke Han-dynastie (202 v. Chr. - 24 na Chr.) met als hoofdstad Chang'An (nabij het huidige Xi'An) en de Oostelijke Han-dynastie (25-220 na Chr.) met als hoofdstad Luoyang (in de huidige provincie Henan).

De stichting van de Han-dynastie
Voorafgaand aan de Han-dynastie, vanaf ongeveer 208 v. Chr. ging het snel bergafwaarts met de Qin-dynastie (221-206 v.Chr.). De eens zo machtige autoritaire eerste eenheidstaat in China werd door de uitgeknepen bevolking niet meer geaccepteerd. Ondanks het vooruitzicht op zware straffen braken er reeds kort na de dood van de Eerste keizer, Qin Shi Huangdi (r. 221-210 v. Chr.), overal in het rijk opstanden uit. Het meest succesvol waren de de jonge aristocraat Xiang Yu (233-202 v. Chr.) en een man uit het gewone volk, Liu Bang (247-195 v. Chr.). Hoewel Xiang Yu de leider van de opstandelingen werd, was het Liu Bang die in 206 Xianyang, de hoofdstad van Qin, nabij het huidige Xi'an (provincie Shaanxi) veroverde. Hij werd er door Xiang Yu weer verdreven maar kreeg een groot territorium iets zuidelijker, dat ook het dal van de Han-rivier omvatte. Liu Bang noemde zich van toen af 'koning van Han'. Vanuit deze machtsbasis voerde hij oorlog met Xiang Yu. In 206 werd Xianyang heroverd en nam Liu Bang de titel van keizer van de Han-dynastie aan. Na een verbeten strijd moest Xiang Yu in 202 v. Chr. uiteindelijk het onderspit delven en verkreeg Liu Bang de macht over heel China. Liu Bang is ook bekend onder zijn tempelnaam, Gaozu of zijn postume keizersnaam Gaodi.

Het bronzen 'vliegende paard', dat vaak als artistiek symbool voor de gehele Han-dynastie staat. Het kunstwerk werd gevonden bij de plaats Wuwei in de provincie Gansu, dateert uit de 2e eeuw na Chr. en is ongeveer 35 cm hoog.

De Vroegere of Westelijke Han-dynastie (202 v. Chr. - 9 na Chr.)

De keizers van de Westelijke Han-dynastie:

tempelnaam en regeringsperiode
Gaozu (202-195)
Huidi (195-188)
Keizerin Lu (188-180)
Wendi (180-157)
Jingdi (157-141)
Wudi (141-87)
Zhaodi (87-74)
Xuandi (74-49)
Yuandi (49-33)
Chengdi (33-7)
Aidi (7-1)
Pingdi (1 v. Chr. - 6 na Chr.)
Hierna volgde tot 24 het interregnum van Wang Mang (zie hieronder)

Rechts: Portret van Gaozu (Liu Bang).

Enige tijd na de dood van Gaozu, wisten zijn weduwe, keizerin Lu, en haar familie de macht aan zich te trekken (195-188 v. Chr.). Na haar dood in 180 v. Chr. herwon de oorspronkelijk keizerlijke Liu-clan de troon en werden de Lu-clan volledig uitgemoord. De ambities van de familie van de keizerin waren een steeds terugkerend destabiliserend fenomeen tijdens de Han-dynastie. Toch is het hen nooit gelukt om de plaats van de Liu-clan op de troon in te nemen (met als uitzondering de genoemde keizerin Lu en het korte interregnum van Wang Mang, 9 - 24 na Chr.; zie onder).
Met name de handel over de zijderoute begon tijdens de vroegere Han haar enorme bloei. Om de macht van de handelaars in te dammen en de staatskas te spekken, voerde Wudi (r. 141-87 v. Chr.) staatsmonopolies in op ijzer, zout en sterke drank. Verder regelde hij een systeem van door de staat beheerde graanvoorraden, dat speculanten de wind uit de zeilen nam.
De filosofische grondslagen van het staatsapparaat dat oorspronkelijk op legalistische leest geschoeid was, werden ten tijde van Wudi min of meer vervangen door confucianistische principes. De meest invloedrijke confucianist tijdens de Vroegere Han was Dong Zhongshu (ca. 179 v. Chr. - ca. 104 v. Chr.). In 124 werd de Keizerlijke Academie opgericht waar toekomstige bureaucraten werden onderricht in de confucianistische en taoïstische klassieke werken. Deze bureaucraten werden succesvol door het hof ingezet voor functies waar vroeger, tijdens de Zhou-dynastie, de feodale vorsten en families hun machtsbasis aan ontleenden. Zij waren alleen trouw verschuldigd aan de keizer en daarmee een belangrijk bindend element binnen de Han-staat.
Tijdens het bewind van keizer Xuandi (r. 74-49) werd het staatsbestel nog nadrukkelijker op de confucianisme filosofie gevestigd. Dit was inclusief de verantwoordelijkheid van de regering voor de gehele bevolking en de rechten en plichten van de monarch ('het Hemelse Mandaat') ten aanzien van het welzijn van rijk en volk en zijn bemiddelende rol van de keizer tussen Hemel en Aarde.

De militaire successen van de Vroege Han
Met de lange regeringsperiode van keizer Wudi (r. 141-87 v. Chr.) bereikte de eerste fase van de Han-dynastie een hoogtepunt. Succesvolle militaire campagnes brachten het Tarim-bekken in het westen onder controle van de Han. Het Centraal-Aziatische nomadenvolk Xiongnu (in het Westen vaak -maar waarschijnlijk onterecht- gelijkgesteld met de Hunnen, die in latere eeuwen Europa terroriseerden) vormde in de tweede eeuw v. Chr. een continue bedreiging voor de Han. Keizer Wudi en zijn opvolgers wisten de bedreiging van Xiongnu effectief te bestrijden. Hoogtepunt was de succesvolle expeditie in 36 v. Chr. naar het westelijk gelegen Ferghana (zie kaartje bij de pagina over de zijderoute), waar een coalitie van barbaren, waarbij zich volgens sommige bronnen zelfs Romeinse legioensoldaten aangesloten hadden, verslagen werd. Reeds van 111-110 v. Chr. werden de zelfstandige staten Minye (qua ligging en oppervlakte ongeveer overeenkomend met de huidige provincie Fujian) en Nanye gelegen rondom het huidige Guangzhou (Canton) en zich uitstrekkend tot in het huidige (Noord-)Vietnam, gepacificeerd. Tenslotte werd het militaire machtsgebied rond 108 v. Chr. uitgebreid met grote delen van Korea en het zuiden van Mantsjoerije.


Het verval van de Voege Han-dynastie
Het einde van de eerste eeuw voor Christus zag echter een snelle verslechtering in het bestuur van het keizerrijk. Zwakke, meestal onvolwassen, keizers kwamen op de troon. Zij stierven vaak voordat zij effectief gezag konden uitoefenen. Hierdoor werd de macht langdurig door regentschappen uitgeoefend en werd een speelbal van onderling intrigerende groepen van eunuchen, de confucianistische elite en familieleden van de keizerin.
Op het platteland stonden de boeren steeds vaker bloot aan uitbuiting van grootgrondbezitters. Als gevolg van de instabiliteit in de hoofdstad verslechterde ook de militaire situatie en wisten de Xiongnu hun grip op het Tarimbekken te herwinnen. Het leek erop dat de Han-dynastie het 'Mandaat van de Hemel' verloren had. Toen er tijdens de eerste jaren van onze jaartelling weer een onstabiel regentschap de plichten van de troon waarnam, gelukte het de confucianistische bureaucraat en lid van een clan die vaker keizerinnen geleverd had, Wang Mang, de macht alleen in handen te krijgen en als eerste keizer van een nieuwe dynastie met als naam Xin (=Nieuw), de troon te bestijgen.


De regering van Wang Mang (9 - 23)
Latere geschiedschrijvers hebben het bewind van Wang Mang nooit als legitiem erkend en hem als usurpator aangeduid. Het interregnum van Wang Mang had dan ook een desastreus verloop. Hij was van oorsprong een onbekende locale bestuurder, weliswaar uit de Wang-familie, waaruit meerdere keizerlijke echtgenoten voortgekomen waren. Als oprecht confucianist probeerde hij oude gebruiken uit de Zhou-dynastie in ere te herstellen en weer een vorm van het oude feodalisme te laten herleven. Ook voerde hij economische hervormingen door, zoals de invoering van nieuwe munten. De vorm van deze munten was gebaseerd op de oude Zhou-munten, op hun beurt afgeleid van gereedschappen, zoals spaden.
Zijn motieven waren waarschijnlijk zeker nobel te noemen. Zo probeerde hij de uitbuiting van de boeren door het grootgrondbezit aan banden te leggen. Zonder reële machtsbasis in het rijk waren zijn pogingen tot hervorming door continue tegenwerking van ongeveer alle sociale groepen in de maatschappij echter tot mislukking gedoemd. Zelfs het weer leek zich tegen hem te keren: droogte en overstromingen wisselden elkaar af, grote hongersnoden veroorzakend. Een ander gevolg van de ineenstorting was het ontstaan van vele benden wanhopigen, die door plundering in leven probeerden te blijven. De meest bekende van deze groepen waren de zogenaamde 'Rode Wenkbrauwen', die vanaf 18 na Chr. het Chinese platteland onveilig maakten. Ondertussen betwistten meerdere pretendenten de troon. In 23 werd Wang Mang door opstandelingen in zijn paleis in Chang'an vermoord.
De keizer van nieuwe dynastie was lid van de Liu-familie en afstammeling van Liu Bang, de stichter van de Han-dynastie. Er wasdus in zekere zin sprake van een herstel van de Han-dynastie. De hoofdstad werd echter naar het oosten (Luoyang) verplaatst en de vernieuwde dynastie wordt daarom Latere of Oostelijke Han-dynastie (24-220 na Chr.) genoemd.