Inleiding
Glorie van de Song
Politieke geschiedenis van de Noordelijke Song-dynastie
Problemen in het noorden
Het einde van de Song-dynastie
Problemen van de Song-regering
Economie
Neo-confucianisme
Culturele verdiensten

Inleiding
De Song-dynastie neemt een aparte plaats in in de Chinese geschiedenis: Het territorium was relatief klein en omvatte alleen gebieden, die bewoond werden door etnische Chinezen. In de twaalfde eeuw zou dit territorium nog kleiner worden toen de Song-dynastie het noorden van het rijk onder militaire druk moest afstaan aan de Jin-dynastie, gesticht door nomaden uit het noorden. De periode voor deze gebeurtenissen noemt men de Noordelijke Song-dynastie (960-1127), toen Kaifeng (in de huidige provincie Henan), destijds Bianliang genoemd, de hoofdstad van het rijk was. Deze hoofdstad moest rond 1127 worden opgegeven ten gunste van het meer zuidelijk gelegen Hangzhou (in de huidige provincie Zhejiang). Vanaf 1127 tot 1279, toen ook dit deel van het rijk onder de voet gelopen werd door weer andere barbaren uit het noorden (de Mongolen), spreekt men van Zuidelijke Song-dynastie.

Het kaartje toont de grenzen van de Noordelijke Song-dynastie (960-1127) en zijn buren. Ten noorden van de Song bevond zich het rijk van de Liao, dat tijdens de voorafgaande periode van de Vijf Dynastieën een aanzienlijk gebied binnen de Grote Muur, de "16 prefecturen", in handen gekregen hadden. Dit gebied omvatte o.a. de stad Yen, het huidige Beijing.
Ten westen van het Song-rijk heersten Tibetaanse nomadische stammen, de Tanguten (of Tangoeten). Ter plaatse van de huidige provincies Gansu en Ninxia, hadden zij een stabiel rijk gesticht, de Xi Xia (="Westelijke Xia").
In het zuid-oosten (ongeveer ter plaatse van de huidige provincie Yunnan lag het semi-chinese rijk Nanzhao, dat al sinds 751 zelfstandig was. Het centrum van dit rijk was de stad Dali.
De zwarte lijnen op de achtergrond zijn de grenzen van de huidige volksrepubliek en moderne provincies.

De glorie van de Song-dynastie
Ondanks de militaire zwakte was de Song een sterke en stabiele dynastie. Het rijk werd centraal bestuurd door een elite van geleerde ambtenaren, opgeleid in de klassieke Chinese werken. Voor hun carrière moesten ze strenge staatsexamens afleggen. Dit examenstelsel stimuleerde de bestudering en interpretatie van de klassiek teksten. Dit had weer een ware wedergeboorte van het confucianisme tot gevolg, een filosofie die tijdens de Song-dynastie een bijzondere ontwikkeling doormaakte en sindsdien bekend staat (in het westen) als neo-confucianisme. De professionele bestuurders hadden - onder andere als uitvloeisel van de heersende neo-confucianistische doctrine - oog voor economie en de noodzaak de boeren een draaglijk bestaan te bezorgen. Opstanden waren tijdens de Song-dynastie zeldzaam en zijn nooit een gevaar voor het centrale gezag gebleken. De plaatselijke economieën bloeiden als nooit tevoren zowel tijdens de noordelijke als tijdens de Zuidelijke Song-dynastiën. Kaifeng was in zijn tijd een metropool en er bestond geen stad in de wereld met een vergelijkbare rijkdom als Hangzhou, ten tijde van de Zuidelijke Song-dynastie. Zelfs lang na de val van de dynastie bleef de bloei voortduren, zoals we weten van Marco Polo. Onder invloed van vrede en voorspoed bereikte de bevolking rond 1100 een omvang van ongeveer 100 miljoen zielen, een peil dat de Tang-dynastie (618-907)ondanks haar grotere territoriale uitgestrektheid niet bereikt heeft.
De Song-regeringen voerden een pacifistische politiek, maar waren gedwongen een immens groot leger op de been te houden. Het pacifisme was echter niet onomstreden: Eindeloze politieke debatten en strijd over de plicht om al of niet de door barbaren veroverde gebieden te heroveren kenmerken de gehele periode. Door deze spanningen bracht de Song de grootste helden en slechterikken uit de Chinese geschiedenis voort.
Meer dan elke andere dynastie was de Song gebaseerd op intellectuele en kunstzinnige waarden. Vooral schilderkunst en kalligrafie maakten een grote bloei door, waaraan ook de keizers actief deelnamen. Onder hen bevonden zich grote artistieke talenten. Vooraan stond keizer Huizhong (r. 1100-1126), zelf een meester in kalligrafie en schilderkunst. Niet minder beroemd zijn de prestaties op het gebied van de ontwikkeling van het porselein.
Op het gebied van de filosofie bereikte het confucianisme zijn klassiek hoogtepunt, in de vorm van het reeds genoemde neo-confucianisme. Het neo-confucianisme introduceerde meta-fysische (buiten de waarneembare werkelijkheid staande) elementen aan de oorspronkelijke confucianistische leer. Hierbij werd veel van het gedachtegoed van het taoïsme en van het boeddhisme geïncorporeerd. Sinds de Song is deze vorm van het confucianisme de gangbare norm gebleven en op de rug van het examenstelsel de officiële doctrine van elke keizerlijke regering. (Met uitzondering van de heersers van de Mongoolse Yuan-dynastie, die tijdelijk het boeddhisme, met name lamaïsme, als staatsfilosofie bevorderden.)
In vergelijking met de andere grote Chinese dynastieën was de Song-dynastie bovendien tolerant en humaan. Interne politieke tegenstellingen, nederlagen of gewoonweg slecht functioneren van bepaalde hoogwaardgheidsbekleders of partijen leidde niet tot strenge straffen, zoals de doodstraf, maar meestal tot mildere vormen van bestraffing, zoals verbanning. Gezien de telkens weer oplaaiende interne debatten en factiestrijd, een fenomeen waar menige grote Song-intellectueel mee te maken kreeg.

Stenen wachters bewaken de resten van een van de keizerlijke mausolea van de Song-dynastie, nabij de stad Gongyi, provincie Henan. Een oase van rust

Politieke geschiedenis van de Noordelijke Song-dynastie
De eerste keizer van de Song-dynastie, Zhao Kuangyin (928-976) was oorspronkelijk generaal, in dienst van de Latere Zhou-dynastie (951-960). Hij werd op weg naar het noorden om tegen de Khitan van de Liao-dynastie te vechten, geconfronteerd met muiterij onder zijn troepen. De muitende officieren riepen hem tot keizer uit, waar hij na enige aarzeling -naar men zegt - door de omstandigheden gedwongen, mee instemde. Het is onbekend in hoeverre hij hierin zelf de hand had. Bekend onder de postume naam Taizu, ging de nieuwe keizer voortvarend te werk en onderwierp (meestal zonder veel strijd) de meeste van de overige zuidelijke zelfstandige staten. Het feit dat de Song-dynastie de eenheid van het gehele rijk wist te herstellen is te danken aan een aantal factoren, waarvan er tenminste twee op de voorgrond traden: Ten eerste regelde Taizu dat alle hoge militairen aan wie hij zijn troon te danken had, met rijke giften overladen, vrijwillig met pensioen te gaan. Hiermee was hij af van potentiële coupplegers. Ten tweede stond hij overwonnen vorstenhuizen toe waardigheid, weelde en een zekere macht te behouden. Als derde doortastendheid zou men kunnen toevoegen, dat het een consequente politiek van deze keizer en zijn opvolgers - gedurende de hele Song-dynastie - was, om het bestuur aan professionele ambtenaren over te laten. Hiermee werd de opkomst van een feodale bovenlaag in de kiem gesmoord en gaf het dekeizer aan de top van deze pyramide, welhaast de alleenheerschappij. In tijden van zwakke keizers (tijdens het grootste deel van de Zuidelijke Song-dynastie) deelde meestal de hoogste ambtenaar, de kanselier of eerste minister, de lakens uit.
De broer van Taizu, de tweede Song-keizer, Taizong, rondde de veroveringen in het zuiden af. Pogingen om de Liao- en de Xi Xia-dynastieën onder controle te krijgen liepen steeds slecht af. In 1004 werd vrede met Liao gesloten, waarbij de Song zich zelfs de positie als vazal moest laten welgevallen en zich verplichtte een jaarlijkse tribuut te betalen. Hiermee was de staat van oorlog tussen beide rijken nog niet ten einde. Verschillende malen raakten ze slaags zonder resultaat van betekenis voor elk van de partijen.

Problemen uit het noorden: het verlies van Noord-China
In het begin van de twaalfde eeuw verrees vanuit het noordoosten de Jin-dynastie (Jin = "gouden"), die in 1115 een eigen keizerrijk geproclameerd had. Deze dynastie van 'proto-Mantsjoes', Jurchen, semi-nomaden breidde haar territorium snel uit ten koste van de Liao. (De nakomelingen van deze stam, de Mantsjoes zouden later de laatste Chinese keizerlijke dynastie, de Qing-dynastie (1644-1912) stichten). De Song-dynastie, onder keizer Huizong (r. 1100-1126), beging de blunder een pakt met Jin tegen Liao te sluiten. Nadat met gezamelijke inspanning Liao in 1125 verslagen werd, bleek Jin een geduchtere tegenstander voor de Song dan haar voorganger. Oorspronkelijk probeerde de Song van de vernietiging van de Liao gebruik te maken door de '16 prefecturen' in het noorden te bezetten. Dit was echter geen deel van de overeenkomst met Jin. Deze sloeg terug en Kaifeng werd belegerd en veroverd. Keizer Huizong trad af ten gunste van een van zijn zonen. Het conflict escaleerde de jaren daarop nog verder. Jin-troepen drongen ver door op het Song territorium. Bij de verwoesting van Kaifeng in 1127 werden de nieuwe keizer en zijn vader, de ex-keizer Huizong, gevangen genomen.

Kaartje van de begrenzing van de Zuidelijke Song-dynastie omstreeks 1141. In het noorden heeft de Liao-dynastie plaats moeten maken voor de Jin-dynastie, voortgekomen uit de proto-mantsjoe Jurchen-stam. De Song-dynasty heeft sinds 1127 heel Noord-China moeten prijsgeven aan Jin. (Zwarte lijnen: grenzen van de huidige Volksrepubliek)

De gevechten gingen door met wisselend succes. Een Song-generaal Yue Fei (of Yo Fei) wist rond 1130 Luoyang en grote stukken in de omtrek te heroveren. In 1142 werd er echter vrede gesloten, vooral door het toedoen van de kanselier Qin Kuei. Hierbij werd, ondanks de successen van Yue Fei, het gehele stroomgebied van de Gele Rivier afgestaan. Yue Fei werd geëxecuteerd -mogelijk als deel van de overeenkomst-. Hij wordt nog steeds geëerd als de grote held van de Chinese zaak, Qin Kuei daarentegen voorgesteld als de boef in het drama. De Song-dynastie werd voortgezet als rompstaat, de Zuidelijke Song-dynastie (1127-1279), met vanaf 1138 als hoofdstad Hangzhou (in de huidige provincie Zhejiang). Ook de Zuidelijke Song-dynastie kende grote economische welvaart en zette evenals haar noordelijke voorganger haar rol als stimulator van kunst en filosofie, voort.
Een herhaling van deze geschiedenis deed zich bijna 100 jaar later voor, toen de Mongolen onder Djenghiz Khan (1167-1227) hun veroveringstocht begonnen. In 1215 viel Peking en in 1227 werd het Xi Xia-rijk van de aardbodem weggevaagd. Ook ditmaal verbond Song zich met een nieuwkomer, ditmaal de Mongolen, om de bestaande vijand (de Jin) te bestrijden. Ook nu was het resultaat catastrofaal.

Hierboven een rubbing van een fragment van een tekst geschreven in het karakterschrift van de Xi Xia. De Chinees-Tibetaanse cultuur van het Xi Xia-rijk is in 1227 zo grondig door de Mongolen verwoest, dat er vrijwel niets van over is gebleven. Hoewel de karakters op het eerste gezicht lijken op Chinese schrifttekens, zijn ze hiervan verschillend. Ondanks de schaarste aan materiaal is het schrift van de Xi Xia bekend op grond van overgebleven Chinees-Tangut woordenboeken. Ter nagedachtenis aan de Tangut-taalonderzoekster Xenia Kepping is een site met meer informatie over het Tanguts te vinden (merendeels Russisch, deels Engels). De rubbing is afkomstig van het provinciale museum van Ningxia.

Het einde van de Song-dynastie
Na de val van  Jin in 1234, richtten de Mongolen -die nu hun eigen Yuan-dynastie stichtten - de aanval op de Zuidelijke Song. Jarenlang heeft de heroïsche strijd geduurd. Het was de tijd van de legendarische onverzettelijke dichter en kanselier Wen Tianxiang (1236-1283), die zich tot het laatst bleef verzetten tegen de Mongoolse overheersing en uiteindelijk in Mongoolse gevangenschap omkwam. Het meest bekend is hij geworden door zijn gedicht met de titel "Zhengqi", hetgeen vertaald kan worden als "Fiere kracht". In 1276 viel Hangzhou en in 1279 verdronk de laatste keizer van de Song nabij Guangzhou (Canton), waarmee een einde kwam aan de Song-dynastie.

Een rubbing met de spreuk "Zhengqi" (= "Fiere kracht"), titel van het gelijknamige gedicht van Wen Tianxiang uit de nadagen van de Song-dynastie, gewikkeld in een heroïsche strijd met de Mongolen. Het linker karakter, Qi, is hetzelfde als gebruikt wordt in de neo-confucianistische metafysica. Het wordt meestal doo 'energie' of 'materie' vertaald.

De problemen van het bestuur tijdens de Song-dynastie
Het centrale door ambtenaren uitgevoerde gezag met aan de top de almachtige keizer, had in het begin geen moeite effectief belasting te heffen. Vooral door de bloeiende handel stroomden grote sommen geld in de keizerlijke staatskas. Vanaf de tweede helft van de 11e eeuw deden zich echter door de snel stijgende overheidsuitgaven steeds ernstiger wordende tekorten voor. Deze uitgaven waren noodzakelijk om de kosten van het sterk gegroeide ambtenarenapparaat en de uitgaven voor defensie te betalen. De groei van belastinginkomsten stagneerde omdat vele zelfstandige boeren (een belangrijke inkomstenbron voor de staat) in de macht geraakten van grootgrondbezitters en woekeraars. Om het tij te keren heeft Wang Anshi, die de functie van eerste minister uitoefende van 1069 tot 1076, een aantal ingrijpende hervormingen doorgevoerd. Deze maatregelen dienden onder andere ter bescherming van de kleine boeren. Zij waren o.a. gericht op prijsstabiliteit, goedkope leningen en afschaffing van corvees. Daarbij werden belastingen op het grondbezit verzwaard. Om de defensie meer efficient te maken, verdeelde hij paarden aan boerengemeenschappen, die daarvoor als tegenprestatie de cavalerie moesten versterken in geval van oorlog. Ook hervormde hij het examenstelsel naar meer op de bestuurspraktijk gerichte vraagstukken. De hervormingen van Wang Anshi zijn fel van conservatieve kant bestreden, niet alleen in zijn eigen tijd en gedurende de hele 12e eeuw, maar tot in de 20e eeuw aan toe bleef de controverse om deze hervormingen voortwoeden. Uiteindelijk zijn de hervormingen te radicaal gebleken en teruggedraaid.

Economie
De economie van de Song kenmerkt zich vooral door de handel, met name de overzee. De havenstad Quanzhou ("Zaiton" in de verhalen van Marco Polo) in de provincie Fujian was de grootste in omvang op de toenmalige planeet. Schepen met handelswaar voeren naar alle windstreken.
De complexe economische activiteiten maakten een stabiel en efficient monetair stelsel nodig. De Song-dynastie kende een grote uniformiteit in muntuitgaven. Befaamd zijn de bronzen cash-munten, gestandaardiseerd in grootte en waarde, die in massale aantallen met vele verschillende jaartitels, vaak in verscheidene schriftsoorten uitgevoerd, geproduceerd zijn. Tijdens de Zuidelijke Song-dynastie deed bovendien het papiergeld als betaalmiddel intrede.

Het neo-confucianisme tijdens de Song-dynastie
Van alles wat de Song-dynastie voortgebracht heeft, is de bijdrage aan de confucianistische filosofie, in het westen neo-confucianisme genoemd, wellicht het meest invloedrijk geweest voor de latere geschiedenis van China. Onder invloed van het examenstelsel maakte het confucianisme tijdens de Song-dynastie een nieuwe creatieve fase door, die deze filosofie een volledig ander gezicht gaf. Zo werd er een meer filosofische uitleg aan de oude klassieke (confucianistische) teksten gegeven en werden metafysische elementen, o.a. geïnspireerd vanuit taoïsme en boeddhisme, ingevoerd. De Song-dynastie bracht in een kort tijdsbestek een aantal van de meest eminente filosofen voort, die het Chinese rijk ooit gekend heeft. De uitleg door deze stroming aan de klassieke teksten gegeven, kreeg absolute autoriteit. Aangezien het examenstelsel, dat diende ter recrutering van de belangrijke ambtenaren, geheel was gebaseerd op de kennis en interpretatie van de klassieken, had het neo-confucianisme hierdoor ook een dominerende invloed op het hele staatswezen, niet alleen tijdens de Song maar ook op de navolgende dynastiën, tot het einde van het keizerrijk.

Culturele verdiensten
Op de lijst met grote verdiensten van de Song-dynastie op cultureel gebied, prijken schilderkunst, porseleinfabricage en kalligrafie als meest prominent. Schilderingen van landschappen, waarvan de bloei al tijdens de Vijf Dynastieën was ingezet, behoren tot de specialiteiten van de Song-dynastie. Volgens sommige kunsthistorici, niet meer overtroffen in latere tijden. Hetzelfde kan gezegd worden van de kalligrafie, waarin de Song eveneens een onevenredig hoog aantal van de grootste meesters voortbracht. In dit verband moet ook weer keizer Huizong (r. 1100 - 1126) genoemd worden, die zich op het gebied van schilderkunst en kalligrafie kon meten met de niet geringe meesters van zijn tijd.
Ook bij de ontwikkeling van de techniek voor het produceren en vormgeven van porselein werden tijdens deze dynastie unieke prestaties verricht. Het kenmerkende porselein van de Song was dun, doorschijnend en monochroom. De techniek van het glasuren bereikte een peil dat later niet meer werd overtroffen. Ook de productie nam geweldig toe, omdat overal (vooral in de zuid-westelijke kuststreken) nieuwe porseleinbakkerijen als paddestoelen uit de grond oprezen. Er ontstonden verschillende, vaak streekgebonden, specialiteiten, die overal grote aftrek vonden.

Kalligrafie (fragment) van de hand van keizer Huizong