Column Tessa van den Berg
Het Chinese 'gezicht' heeft meerdere kanten

(april 2005)

In veel publicaties en voorlichtingsmateriaal over China wordt vermeld dat het zaak is om behoedzaam om te springen met het Chinese 'gezicht'. Daarmee wordt gewaarschuwd voor het feit dat het lijden van gezichtsverlies hier in China uitermate onwenselijk is en aanzienlijk gevoeliger ligt dan in het Westen.

Concrete voorbeelden over dit voor veel mensen toch wat vage begrip 'gezicht' ontbreken in de literatuur vaak. Daarom zal ik in dit artikel twee voorvallen uit de praktijk beschrijven, waaruit blijkt dat mensen uit vrees voor gezichtsverlies bepaalde informatie niet rapporteren aan hun managers. Dat kan effectieve samenwerking aanzienlijk belemmeren. In dergelijke situaties is het de vraag in hoeverre we dat 'gezicht' moeten respecteren, om ervoor te zorgen dat het operationele werkzaamheden niet hindert.

Waar komt het begrip vandaan?
Het begrip 'gezicht' is afkomstig van een letterlijke vertaling van dit woord in het Chinees, 'mianzi'. In het algemeen wordt daarmee uitdrukking gegeven aan de reputatie en/of status die iemand heeft in een bepaalde sociale context. Dit heeft vervolgens weerslag op de ontwikkeling van de identiteit van een individu binnen datzelfde sociale verband en vormt een bron waaraan men gevoelens ontleent die we vanuit Westers oogpunt waarschijnlijk het best als eigenwaarde en/of trots zouden kunnen omschrijven.

Iemands gezicht wordt gevormd door zaken als inkomen (vermogen), de familie waaruit men afkomstig is, de opleiding die men heeft genoten (hoe beter de reputatie van het instituut, hoe meer status men eraan ontleent), de baan die men heeft, de grootte van je familie (als je in China maar bereid bent om te betalen, kun je - ondanks de één-kind-politiek - best meer dan één kind hebben), en tegenwoordig uiteraard het bezit van een eigen huis, een auto en als het even kan een eigen onderneming.

Deze voorbeelden en het begrip 'gezicht' op zichzelf, kunnen de indruk wekken dat we van doen hebben met iets 'uiterlijks', maar de werkelijke betekenis die het heeft gaat schuil in zeer diep gewortelde persoonlijke gevoelens, die in hoge mate bepaald worden door de wijze waarop iemand door zijn omgeving wordt gerespecteerd.

De intensiteit van deze gevoelens van eigenwaarde vormen een verklaring voor de grote angst die Chinezen hebben om gezichtsverlies te leiden of om iemand anders dat gevoel te bezorgen. Deze angst kan ertoe leiden dat men bepaalde problemen voor anderen verhult of zelfs helemaal verzwijgt. Onderstaande anecdote is daarvan een voorbeeld.

Oh ja, de belasting!
Onlangs vertelde een Nederlandse expat in Shanghai me hoe hij zijn assistente de opdracht had gegeven om ervoor te zorgen dat de betaling van de belasting geregeld zou worden. Het kantoor verkeerde in de opstartfase en tot op dat moment had de assistente allerlei zaken buitengewoon goed geregeld. Vandaar dat de Nederlandse directeur ook deze taak vol goed vertrouwen aan haar uitbesteedde. Toen hij echter drie maanden later terloops nog eens informeerde naar de belasting, viel er een diepe stilte... Er was nog niets geregeld. De assistente bleek niet te weten hoe ze die klus had moeten aanpakken en omdat ze genoeg ander nuttig werk om handen had waar ze wel verstand van had, waren de belastingpapieren blijven liggen.

Ook tijdens trainingen bemerk ik bij Chinezen soms grote aarzeling om aan te geven dat men iets niet begrijpt, niet weet, of niet kan. Daarmee geef je je gezicht prijs. Of je schaadt het gezicht van je trainer of baas. Als je hem of haar meldt dat je iets niet begrijpt, kun je daarmee suggereren dat iets niet goed is uitgelegd. Dat zou erg onbeleefd zijn, zo vindt men hier.

Het feit dat gezichtsverlies zo gevoelig ligt in Aziatische culturen, past in een breder kader, waarin de voorkeur gegeven wordt aan indirecte vormen van communicatie. Dat betekent dat men zaken veelal minder direct formuleert dan in het westen het geval is. Ook worden emoties niet of maar in zeer geringe mate geuit en gebruikt men zeer bescheiden lichaamstaal. Dit wordt ook wel aangeduid met de term high context communication (Hall, 1990). De westerse, directe manier van communiceren, to the point, met aanzienlijke expressievere lichaamstaal en uiting van gevoelens, wordt omschreven als low context communication. Deze tweedeling is erg generalistisch, maar geeft aan dat men in Azië? meer betekenis uit de context zal moeten afleiden dan dat men aan het gesproken en geschreven woord alleen zal kunnen ontlenen.

Veel Chinezen zijn nog niet erg vertrouwd met de westerse, over het algemeen directere wijze van communiceren en zullen aarzelen om problemen aan de kaak te stellen, laat staan om hun superieuren om hulp te vragen. Hun angst om hun gezicht te verliezen ten aanzien van anderen is in sommige gevallen zo sterk, dat men er de voorkeur aan geeft om er het zwijgen toe te doen of in sommige gevallen alleen voor zichzelf probeert te redden wat er te redden valt, zonder daarbij nog langer stil te staan bij de gevolgen voor de context waarin men professioneel opereert. In dergelijke gevallen lijken de consequenties die dit kan hebben voor de langere termijn tijdelijk uit het oog te worden verloren.

Beschadigd vertrouwen
Niet lang geleden sprak ik tijdens een training een jonge Chinese dame die bij een grote Duitse multinational in China werkt. Ze leidde sinds twee maanden voor het eerst een project waarbij ze direct rapporteerde aan een Duitse manager. Ze was een dag eerder flink uitgefoeterd door deze man en was daarvan nog duidelijk erg in de war: "Ik had gisteren een deadline, maar die heb ik niet gehaald. Nu zijn er drie Duitse engineers overgekomen naar China die nog niet aan de slag kunnen omdat mijn team nog niet klaar is." Bij navraag bleek dat ze echter al een week eerder wist dat haar team de deadline niet zou halen. Tijdens de voortgangsrapportage aan het begin van de week waren deze feiten voor de Duitse manager verzwegen.

Toen ik opmerkte dat haar baas het waarschijnlijk gewaardeerd zou hebben als ze hem wat eerder over de situatie had geinformeerd omdat hij dan had kunnen helpen, keek ze me lang aan, tot ze voorzichtig herhaalde: "Helpen? ... Daar heeft hij me toch niet voor aangenomen? Als ik hem een week geleden had verteld wat er mis was, had hij gedacht dat ik deze taak niet aan kon. Dan zijn mijn kansen voor de toekomst verkeken."

Dit zijn erg lastige situaties. Het feit dat er hier een taal gesproken wordt die de meeste expats niet of nauwelijks beheersen, maakt één en ander nog wat complexer. Voor veel Chinezen is het lang niet altijd eenvoudig om issues in het Engels goed uitgelegd te krijgen.

In de meeste gevallen leiden dergelijke gevallen ertoe dat het het vertrouwen tussen de buitenlandse leidinggevenden en de Chinese uitvoerenden geschaad wordt. Buitenlanders die dergelijke ervaringen in China opdoen voelen zich vaak 'bedonderd' en brengen dit punt regelmatig naar voren als iets wat de samenwerking heel lastig kan maken. Wij zijn geneigd om te reageren vanuit de gedachte 'eerlijkheid duurt het langst', maar het Chinese principe van 'gezicht' lijkt zo diep te zitten, dat dergelijke botsingen veelvuldig blijven optreden in de onderlinge samenwerking.

Het voor westerlingen toch soms wat vage begrip 'gezicht' draait dus niet alleen om het idee van het respecteren van anderen, door hen bijvoorbeeld niet in bijzijn van derden aan te spreken op bepaalde misstanden. Er gaat tevens een sterk gevoel van eigenwaarde achter schuil. De angst om dit prijs te moeten geven wanneer er problemen aangekaart moeten worden, is voor velen in China heel erg groot. Uiteraard zien we dit verschijnsel in het westen ook, maar de drempel lijkt hier wel degelijk een stuk hoger te liggen. Het is goed om ons daar als buitenlanders in China van bewust te zijn, want de gevolgen kunnen aanzienlijk zijn als de werkelijke stand van zaken voor u verborgen gehouden wordt, ook al is dit maar van tijdelijke duur.

Bron:
Hall, E.T. (1990) Dance of Life: The other dimension of time. New York: Anchor Doubleday

Voor vragen of opmerkingen kunt u Tessa bereiken via e-mail.