De heilige bergen van China

(China Nu, voorjaar 2002)

Iedereen die een beetje bekend is met de toeristische plekken in China heeft zeker van Taishan of van Huashan gehoord, de twee beroemdste heilige bergen van China. Taishan ligt in het oosten van China en menig toerist vindt het een onderdeel van zijn culturele opvoeding om eenmaal in zijn of haar leven de meer dan tweeduizend meter hoge Taishan te beklimmen. Voor Huashan in het westen geldt hetzelfde.
Onderweg wordt de klimmer onthaald op wonderlijke vergezichten, oude taoïstische en boeddhistische tempels en historische plekken die gemarkeerd worden door stèles of opschriften in rotsen waar keizers en andere belangrijke historische personen gepasseerd zijn. De klim kan een ervaring van schoonheid zijn, soms een loutering, het is een reis door de tijd, en in een enkel geval welhaast een mystieke eenwording met het universum.

Auteur: © Lennert Gesterkamp

Waarom deze drang om met hordes tegelijk een berg te beklimmen, en niet één, maar over heel China? Het antwoord is een volledige studie waard, maar ik zal mij hier beperken tot twee aspecten van het fenomeen de heilige berg in China.
Ten eerste zijn bergen onderdeel van de traditionele Chinese religies, het taoïsme en het confucianisme. Bergen in China worden geacht te worden bewoond door goden en onsterfelijken. Een deel van deze verering van de bergen is te danken aan hun nut in het menselijk bestaan.
Bergen zijn bronnen van welvaart en vruchtbaarheid waar rivieren hun oorsprong vinden, waar medicinale planten en kruiden groeien, en waar mensen bouwmaterialen vinden voor woningen (Chinese huizen zijn traditioneel gebouwd van hout) en werktuigen. Bergen zijn ook toevluchtsoorden in tijden van chaos. In de vroege oudheid waren bergen plaatsen van ontzag en vrees waar duistere krachten heersten die vermeden dan wel vereerd dienden te worden.
Ten tweede zijn bergen kunstobjecten op zich geworden. Hun religieuze status transformeerde in een grote bewondering voor het natuurlijk schoon dat ze representeerden, en die uitdrukking kreeg in de Chinese poëzie en landschapsschilderkunst.

Religieuze excursies
Sinds de eerste Chinese dynastieën, en dan spreken we zeker over drieduizend jaar terug, spelen bergen een voorname rol in de Chinese cultuur. Taishan en Huashan zijn het beroemdst maar maken in feite deel uit van de Vijf Heilige Pieken (wuyue) die op hun beurt weer onderdeel zijn van een veel groter netwerk van heilige bergen waarin zij de voornaamste plaats innemen.

Volgens de overlevering hielden de eerste mythologische vorsten van China excursies of processies naar deze Vijf Heilige Pieken en elk bezoek vond plaats in een vaste periode van het jaar. Hun excursies waren bedoeld als jachtexpedities waarna er rituele offers gebracht werden aan de god van de desbetreffende berg. Latere keizers, beginnende met de Eerste Keizer van de Qin (van het Terracotta Leger), formaliseerden deze expedities en gaven ze een vaste plaats in de staatsrituelen, zoals voorgeschreven door het confucianisme. De Vijf Heilige Pieken liggen in alle vier de kompasrichtingen en in het centrum – in het oosten Taishan, in het zuiden Hengshan, in het westen Huashan, in het noorden Hengshan (andere betekenis in het Chinees) en in het centrum Songshan. Ze vertegenwoordigen in hun totaliteit het grondgebied van het Chinese keizerrijk. Elke berg heeft een god, die over zijn eigen domein heerst.

De excursies naar de vijf heilige bergen die door de keizer persoonlijk of door zijn afgezanten ondernomen werden, waren een vertoon van autoriteit maar tegelijk een religieuze processie. De Vijf Heilige Pieken zijn het symbool van nationale eenheid en bij de wisseling van een dynastie haastte de nieuwe keizer zich naar de heilige bergen om zijn gewonnen autoriteit af te dwingen. Lokale tirannen deden hetzelfde in perioden van verdeeldheid. In een religieus-politiek kader werden de goden van de heilige bergen gepaaid met vorstelijke geschenken om zo vrede en welvaart in de desbetreffende regio te bedingen of soms om vergiffenis te vragen als het gebied door rampen werd getroffen. Deze traditie van de keizerlijke excursie werd, met onderbrekingen, tot aan het eind van laatste dynastie in stand gehouden. Yuan Shikai wilde zich na de val van de Qing-dynastie in 1911 tot keizer kronen op het Hemelaltaar in Peking. Op de Heilige Piek van het Noorden staat nog een stèle met een inscriptie die zijn offer aan de berggod optekent.

118 heilige bergen
In het taoïsme bezitten heilige bergen een veel spirituelere dimensie en deze staan hoogstwaarschijnlijk aan de oorsprong van de keizerlijke excursies. Bergen zijn plaatsen van onsterfelijkheid en het was om deze reden dat China’s Eerste Keizer de Vijf Heilige Pieken afreisde. Goden en onsterfelijken houden zich er op terwijl beoefenaars van het taoïsme er de onsterfelijkheid hopen te bereiken, waarbij de Vijf Heilige Pieken vanzelfsprekend de voorkeur genieten.

De taoïsten hebben op basis van deze vijf heilige bergen een volledig systeem ontwikkeld waarin bergen over heel China zijn opgenomen. Aan het einde van de Tang-dynastie waren 118 heilige bergen gecatalogiseerd. Deze bergen werden gezien als ‘grothemelen’ (dongtian) en aangemerkt als plaatsen die geschikt werden bevonden om de onsterfelijkheid te bereiken of anderzijds met het mysterieuze in contact te treden. De grothemelen stonden in hun verbeelding onderling in contact door middel van een ondergronds netwerk van grotten en tunnels. Het systeem van bergen zelf relateerde op zijn beurt aan de kosmische constellaties en planeten van de nachtelijke hemel, een systeem dat volgens de taoïsten ook weer terug te vinden is in het menselijk lichaam. Zo werden de Vijf Heilige Pieken van symbool van nationale eenheid tot symbool van universele eenheid.

Heilige bergen werden soms grote bedevaartsoorden waar zich wel honderden taoïsten in de tempels of in de grotten op de berg verzamelden. Monniken reisden van berg naar berg om instructies te ontvangen van beroemde meesters. De bergen en hun tempelcomplexen groeiden aldus uit tot culturele centra. De befaamde bergen genoten bovendien keizerlijke protectie en de tempels die er voor de goden en de monniken werden gebouwd, namen de vorm aan van ware paleizen. Veel tempels uit de laatste dynastieën zijn nog op deze bergen te vinden.

Boeddhisme
De Vijf Heilige Pieken waren zowel taoïstische als confucianistische pelgrimsoorden, hoewel de laatsten toch zeker minder oog hadden voor de religieuze dimensies van deze karakteristieke landschapselementen. Het boeddhisme kende zijn eigen reeks van heilige bergen in China die nu eigenlijk bekender zijn dan de taoïstische bergen, zoals de centrale heilige piek Songshan, die nu bekend is door het Shaolin-klooster, en Emeishan in de provincie Sichuan. Het boeddhisme verrijkte de Chinese bergcultuur met nieuwe kloosters en goden en nieuwe bedevaartsoorden. Een ander belangrijk bestanddeel van de bergcultuur was de verering door leken, met name afkomstig uit de lokale bevolking, welke eigenlijk altijd aan de basis van tradities staat. In de latere dynastieën begon de gewone bevolking zich te organiseren in gemeenschappen die op pelgrimage gingen naar de heilige bergen. De intellectuelen van het oude China stonden echter een meer individuele benadering voor die op artistieke wijze werd geuit.

Bergen als kunst
De poëzie ging de schilderkunst in de bejubeling van bergen voor. In het klassieke China werden bergen nog gezien als angstaanjagende plaatsen, maar in de eerste eeuwen van onze jaartelling kwam daar onder invloed van het taoïsme en het boeddhisme verandering in. De mystieke ervaring van het beklimmen van bergen werd verwoord in gedichten waarbij vooral de dichtvorm fu zich goed leende voor lange beschrijvingen vol met religieuze allusies. De heilige bergen waren plaatsen waar beroemde taoïsten de onsterfelijkheid hadden bereikt en elke berg had dus zijn eigen geschiedenis. (Een goed voorbeeld is de fu van Sun Chuo (vierde eeuw) over de Altaarberg; zie de vertaling van W.L. Idema, elders op deze pagina) De schilderkunst volgde in de voetsporen van de dichtkunst. Terwijl ze zich als aparte genres ontwikkelden vormden zij bijna een verplicht onderdeel van de literati-opvoeding in latere eeuwen.

In de vroege Chinese schilderkunst waren bergen figuranten op de achtergrond, maar vanaf de vierde eeuw kregen ze een hoofdrol toebedeeld. Op dezelfde wijze als dichters bewondering hadden voor de bergen, zo werden schilders geïnspireerd om de mystieke ervaring in beelden te vangen. Bijvoorbeeld, de allusies naar hemelpoorten en onsterfelijken werden omgezet in picturale motieven van puntige pieken (que) en werd de onsterfelijke Xu You die vist zonder haak voorgesteld als teken van opperste onbezorgdheid. Majestueuze landschapsschilderingen sierden muren van tempels van de Tang- tot de Song-dynastie. In de Song-dynastie bereikte de ‘verering’ van bergen haar summum in de monumentale landschapsschilderkunst van bijvoorbeeld Fan Kuan en Guo Xi (beiden taoïst) die bergen lieten oprijzen uit de mist en weer lieten vervagen in een mystiek perspectief.

Met de opkomst van de literati-schilderkunst vanaf de late Song-dynastie werden bergen verheerlijkt als het ideaal van rechtschapenheid en loyaliteit. Landschapsschilderijen werden daarmee de juiste symbolen om uiting te geven aan de eigen moraal alswel gepaste geschenken voor mede-literati. Sommige bergen, met name de Huangshan in Anhui, belichaamden deze idealen het best; ze werden pelgrimsoorden voor literati en de schilderijen ervan werden als souvenirs verkocht.

Elke berg in China heeft zijn eigen verhaal, een verhaal dat alleen beleefd kan worden door zelf de berg te bestijgen en op te gaan in zijn heiligheid.

Over de auteur:
Lennert Gesterkamp is sinoloog en is verbonden aan de Universiteit Leiden waar hij onderzoek doet naar Chinese religie en kunst.

de Fu van Sun Chuo:

Verafgelegen is dit ontoegankelijke gebied
donker en diepverborgen, van de buitenwereld afgesloten!
Kortzichtigen gaan er niet heen omdat zij zich houden bij wat zij zien,
van hen die gaan kent geen het want het pad breekt af.
Ik lach om de zomervlieg die twijfelt aan ijs,
orden mijn lichte slagpennen om erheen te wieken.
Geen waarheid is verborgen die zich er niet manifesteert,
het openbaart twee wonderen om een teken te tonen:
De Rode Muur rijst op als ochtendrood en stelt een merk,
de Waterval stort vliegend neer om de weg te begrenzen.