Alleen in de wereld
Chinese ama's in Nederland

(China Nu, najaar 2003)

Daar sta je dan met je tandenborstel in een wildvreemd land. Nog geen vijftien jaar en toch al de halve wereld overgetrokken in de hoop op een beter leven. In Nederland kom je terecht in een maalstroom aan onduidelijke regelgeving en voortdurend veranderende leefomstandigheden. Materieel valt het onzekere bestaan redelijk goed door te komen, maar een nieuw sociaal leven opbouwen valt niet mee. Een mooi boek over de leefwereld van Chinese vluchtelingenjongeren verschijnt deze herfst.

Auteur: © R. van Ark

Als de situatie van Chinese ama’s (alleenstaande minderjarige asielzoeker) in Nederland in vijf regels zou moeten worden samengevat, dan geeft bovenstaande inleiding een vrij goed beeld. Minderjarige asielzoekers uit China zijn de afgelopen jaren in grote hoeveelheden naar ons land gekomen - vrijwillig danwel gedwongen. Tegen betaling van enige duizenden tot tienduizenden euro’s worden zij door zogenaamde slangenkoppen naar die landen vervoerd waar de voorwaarden voor een efficiënte mensensmokkel het meest optimaal zijn en waar de jongeren (familie)relaties hebben. De reis is voor deze jongeren een grote investering, zowel financieel als sociaal en emotioneel. Het welslagen van de gehele onderneming voorkomt het in China zo gevreesde gezichtsverlies.

Voorzover ze nog een huis en haard hadden, hebben ze die achtergelaten en ze zijn na een lange en dikwijls gevaarlijke reis terechtgekomen in een land waar, tot enkele jaren geleden, de asielprocedure nog redelijk soepel was. Wie jonger was dan achttien had alle kans zonder problemen te kunnen blijven. Sinds twee jaar is het allemaal niet zo makkelijk meer en worden de jongeren voorbereid op hun terugkeer. Deze verandering van beleid heeft enerzijds gezorgd voor een sterke afname van het aantal Chinese jongeren dat in ons land asiel aanvraagt. Anderzijds is het voor de jongeren die nu in Nederland zijn nog altijd onzeker waar hun toekomst ligt. In Nederland blijven kan niet, maar terug naar China gaan kan eigenlijk ook niet.

Achtergrond
Deze herfst verschijnt bij Pharos (Kenniscentrum vluchtelingen en gezondheid) een boek over de belevenissen van ama’s in Nederland. In het boek De smaak van noedelsoep wordt verslag gedaan van een onderzoek naar de begeleiding van Chinese ama’s in opvang en onderwijs en van de jarenlange ervaring die de auteurs hebben met deze jongeren. Op een heldere en veelomvattende manier schetsen de auteurs eerst de achtergronden van de Chinese im(migratie). Net als bij de Chinezen die zich reeds in Nederland gevestigd hebben, komt het merendeel van de ama’s, zo’n veertig procent, uit de provincie Zhejiang, veertien procent uit Fujian en de overige 46 procent uit de provincies Jiangsu, Guangdong, Jiangxi en Anhui. 

In het begin van de jaren ‘90 vroegen nog weinig alleenstaande minderjarigen asiel aan, de weinige aanvragen vonden in de marge van de volwassen asielzoekers plaats. Aan het eind van het decennium hadden de jongeren een aandeel van twintig procent in de totale asielaanvragen. In 1997 vroegen 734 Chinese ama’s asiel aan in Nederland, in het jaar 2002 waren dat er nog maar 177. Tot het jaar 2000, het jaar waarin 58 jonge Fujianezen de dood vonden in een vrachtauto op de ferry naar Dover, viel er een stijgende lijn waar te nemen, daarna is het aantal gedaald.

De jongeren zijn om strategische redenen niet openhartig over hun beweegredenen en achtergronden, maar het merendeel van de ama’s is hier gekomen om sociaal-economische motieven en niet om politieke motieven. China wordt door de Nederlandse overheid bovendien als een veilig land beschouwd, in ieder geval voor wat betreft deze jonge mensen uit de zuidelijke kustprovincies. Er wordt ook uitgegaan van de mogelijkheid van adequate opvang door familie: ergo, de jongeren kunnen terug. Ze gaan alleen nog niet terug omdat ze niet willen en de identiteit niet gemakkelijk is vast te stellen. Het Chinese consulaat verstrekt in dat geval geen laissez passer, ‘eendagspaspoort’.

Meer wee dan wel 
De laatste cijfers van het ministerie van Justitie geven aan dat de toestroom aan ama’s danig aan het afnemen is. Het strengere beleid van de overheid zou daar de oorzaak van zijn.[Dat is wat neutraler geformuleerd.] Als de huidige trend zich doorzet, valt het te verwachten dat de term ‘ama’ een stoffig begrip uit het verleden gaat worden. Als we naar de geschiedenis van de ama in Nederland kijken, dan is dit boek een aardige en complete samenvatting van de materie. De schrijvers van dit boek zijn zeer zorgvuldig te werk gegaan en hebben vele bronnen geraadpleegd. In een tiental hoofdstukken komen de belangrijkste aspecten van het onderwerp naar voren.

Het is merkbaar dat de onderzoekers zeer begaan zijn met de materie. Omdat het onderzoek zeer breed is opgezet, krijg je een goed beeld van de dagelijkse praktijk van de Chinese ama in Nederland. In een periode van ruim twee jaar zijn de Chinese ama’s gevolgd in hun wel en wee. Opvallend daarbij is dat het wee de boventoon voert. Zodra een jongere in Nederland aankomt en asiel aanvraagt, wordt deze voortdurend verplaatst naar verschillende opvangcentra. Op die manier is het moeilijk om de ervaringen van de reis op een goede manier te verwerken en het zorgt er tevens voor dat de jongere moeizaam sociale contacten kan opbouwen.

Vervolgens krijgt een ama te maken met de diverse instanties die allemaal wat willen bereiken. Niet zelden blijkt dat het aanpassen aan taal en cultuur een langzaam proces is waarin beide partijen veel moeten investeren. De ama zal pas na lange tijd en bij een zorgvuldig opgebouwde vertrouwensband minder gesloten zijn, waarna de wederzijdse verwachtingen op elkaar afgestemd kunnen worden.

Tijdens het ongewisse verblijf in Nederland krijgen de ama’s bovendien te maken met de puberteit, toch al een verwarrende tijd. Voor de meesten is het nieuw dat ze zo jong al op eigen benen moeten staan. Dat vereist een zelfstandigheid die in een nieuwe wereld, met andere omgangsvormen, gebruiken en regels, aangeleerd moet worden. Eenmaal hier wordt het allengs moeilijker vast te houden aan de oorspronkelijke hooggegrepen ambities en rooskleurige verwachtingen ten aanzien van de toekomst. Het leven van ama’s in Nederland valt niet mee, zeker niet als een dreigende terugkeer hun als een zwaard van Damocles boven het hoofd hangt.

Daarbij komen de nieuwe vrijheden die met een verblijf in Nederland samenhangen. Uit het onderzoek blijkt dat de Chinezen niet gewend zijn aan de vrijheid en zelfstandigheid binnen het Nederlandse onderwijssysteem. Verder staan ze erg te kijken van het feit dat de verschillende begeleiders zo vriendelijk en informeel met hen omgaan. Hierdoor ontstaan  moeilijkheden in de omgang met autoriteit. Hierover zijn ook veel begeleiders, docenten en andere betrokkenen geïnterviewd. 

Een mondiale aanpak
Wie de dagelijkse praktijk kent van de ama’s, kijkt niet vreemd op van de schrijnende problemen die de omgang met deze mensen teweegbrengt. Hoewel een aantal van deze jonge mensen erin slaagt om een volwaardig bestaan in Nederland op te bouwen, gaat het merendeel ten onder aan de herinneringen uit hun verleden, het gemis aan familie en vrienden, de knagende onzekerheid van het verblijf in Nederland en de daarmee samenhangende zinloosheid van het aanleren van de Nederlandse taal. En dit speelt niet alleen in Nederland, maar ook in de Verenigde Staten; zie hiervoor het portret van een Chinese jongeren in de VS in soortgelijke omstandigheden elders in dit nummer.

Het is te hopen dat er mondiaal een adequate oplossing voor het probleem wordt gevonden. Met de huidige maatregelen wordt het vluchtelingenprobleem enkel en alleen op het bordje van een ander land geschoven. Veeleer is het een taak van de politiek en van internationale instellingen te zorgen voor een zodanige situatie dat het voor mensen niet meer noodzakelijk is uit hun eigen land weg te vluchten om elders een menswaardig bestaan te zoeken.

Was het onderwijs aan ama’s in het verleden gericht op de integratie van deze jongeren in de Nederlandse samenleving, intussen wordt het onderwijs steeds meer op zo’n manier ingericht dat ama’s de nodige beroepskennis krijgen om een bestaan in China op te bouwen. Veel zijn er nog niet teruggekeerd, maar dat aantal zal in de toekomst zeker toenemen; eventueel onder dwang. Hoe het deze groep na terugkeer vergaat, is voorlopig gissen.

Het boek is te bestellen via Pharos.nl

M. Blaak, D. Engelhard, F. de Frenne, M. Sproet DE SMAAK VAN NOEDELSOEP. BEGELEIDING VAN CHINESE AMA’S IN OPVANG EN ONDERWIJS, Uitgeverij Pharos (in samenwerking met Stichting Kinderpostzegels Nederland, het VSB-fonds, Stichting ‘Wees een zegen’, Utrecht