Onderstaand artikel is geschreven naar aanleiding van de conferentie 'Exploring Federalism: the EU, Taiwan, China and Korea', georganiseerd door de Strategic Alliance for Asian Studies; najaar 2002 te Berlijn.

Tekst en foto's: Marilou den Outer/Geledraak.nl 2003

Is Taiwan een deel van China?

Voor de Volksrepubliek China is de titel van deze pagina geen vraag, het is een vaststaand feit. Het eiland Taiwan is een 'afvallige provincie' die moet worden herenigd met het vasteland. De terminologie wisselt nogal eens; zo is de leus 'Taiwan is deel van China' de laatste jaren vervangen door het statement dat 'China en Taiwan beide tot één China behoren', ook wel bekend als het 'één China-principe'.

Slogan: "Eén Land; Twee Systemen - Eén China",
op het strand van Xiamen, gelegen direct tegenover het Taiwanese eiland Kinmen.

Uitsnede van de foto hierboven met de aangehaalde tekst.

Ook voor de autoriteiten op Taiwan gelden Taiwan en China als één territorium. Met een belangrijk verschil echter, dat het hier Taiwan, Republic of China (ROC), is, dat er aanspraak op maakt. Het plan om het vasteland met militaire middelen te heroveren, is al veel langer geleden verlaten. In plaats daarvan is en wordt er telkens gesleuteld aan het begrip 'één China'. Een ding is duidelijk: onafhankelijkheid uitroepen is onacceptabel voor Beijing, en zou vrijwel zeker oorlog tot gevolg hebben.

In de praktijk (in juridische termen: de facto) geldt de soevereiniteit van Volksrepubliek uitsluitend op het vasteland (dus minus het eiland Taiwan), en geldt de ROC's soevereiniteit slechts over het eiland Taiwan en een aantal kleine eilandjes gelegen in de straat van Taiwan (dus niet op het vasteland).

In de praktijk onderhoudt het overgrote deel van staten in de wereld diplomatieke banden met de Volksrepubliek, slechts een handjevol met de ROC. De ROC is geen lid van de VN en andere internationale organisaties, met enkele belangrijke uitzonderingen zoals de Wereldhandelsorganisatie (WTO), het IMF, APEC en de Asian Development Bank. Handelsrelaties met Taiwan zijn er daarentegen volop en in economisch opzicht is Taiwan een meer dan volwaardige speler op de wereldmarkt.

Hoe zit het nu met de soevereiniteit van de 'twee China's'?

Historisch: Taiwan deel van China?
Gezien door de ogen van de leiders van de Volksrepubliek is Taiwan een historisch deel van China. In 1683 veroverden de keizerlijke legers het eiland op de Hollanders en vervolgens maakte Taiwan 200 jaar lang als prefectuur ('Taiwan - fu') deel uit van het rijk van de Qing. Het aantal Han-Chinezen op Taiwan nam toe, van 100.000 in 1680 tot drie miljoen in 1895.

In 1887 kreeg Taiwan per keizerlijk decreet formeel de status van provincie.

In 1894-1895 woedde de Chinees-Japanse oorlog, waarbij het Chinese keizerrijk smadelijk verslagen werd. Bij het verdrag van Shimonoseki, tussen Japan en China in 1895, werd bepaald dat China Taiwan en de eilandengroep Pescadores voor altijd zou afstaan aan Japan. Kort voor de landing van Japanse troepen op Taiwan riepen de Chinese bestuurders op Taiwan op 26 mei 1895 in een onafhankelijkheidsverklaring de Republiek Taiwan uit (Taiwan Minzhuguo). De jonge republiek had geen schijn van kans. Op 17 juni was de Japanse bezetting van het eiland een feit en werd Taiwan een Japanse kolonie, een situatie die duurde tot 1945.

1 oktober 1949: De communistische leider Mao Zedong riep de Volksrepubliek China uit.

1949: De Nationalisten o.l.v. Chiang Kai-shek, namen na de nederlaag in de burgeroorlog tegen de communisten, de wijk naar het eiland Taiwan en zetten daar de Republiek China (ROC, gesticht in 1912) voort.

Na de Japanse nederlaag in de Tweede Wereldoorlog maakten de geallieerden schoon schip in Azië. In het vredesverdrag van San Francisco van 1951 werd bepaald dat Japan afstand deed van alle rechten en aanspraken ('all right, title and claim') op Taiwan en de Pescadores. Aan wie Japan afstand deed, werd niet vermeld. De tekst was vaag gehouden, omdat op dat moment de oorlog in Korea woedde, en de internationale spelers hun handen niet wilden branden aan keuzes pro of contra de communisten of de nationalisten.

Met andere woorden: in het Vredesverdrag van San Francisco (waarbij de Volksrepubliek geen partij was) is de soevereiniteit niet aan de Volksrepubliek overgedragen. De Volksrepubliek erkent daarom dit verdrag niet. Zij baseert haar aanspraak op het Taiwanese territorium op grond van de Chinese oorlogsverklaring aan Japan in 1941, die het verdrag van Shimonoseki zou annuleren. Dit is echter niet in overeenstemming met het volkenrecht, dat bepaalt dat verdragen niet eenzijdig kunnen worden opgezegd.

Ook baseert de Volksrepubliek zich op de "Cairo Declaration" van 1943, waarbij de leiders van de VS en Groot-Brittannie afspraken dat Taiwan na de oorlog terug zou vallen aan China. Van een verdrag was echter geen sprake.

De Korea-oorlog legde tevens de kiem voor Taiwans de facto onafhankelijkheid: De VS raakte slaags met het leger van de Volksrepubliek in Korea. Een van de reacties van de VS was interventie in het interne conflict tussen de nationalisten en de communisten, waarbij de Zevende Vloot als patrouille in de Straat van Taiwan werd ingezet. Hiermee werd de Volksrepubliek de mogelijkheid ontnomen om definitief af te rekenen met de oude nationalistische regering van de Chinese Republiek.

Na het beroemde bezoek van president Nixon aan de Volksrepubliek verdwenen de allerscherpste kantjes aan het conflict.

In 1979 verliet de Chinese regering haar politieke lijn van 'bevrijding van Taiwan' en stelde er 'vreedzame hereniging' voor in de plaats. Het gebruik van militaire middelen werd echter niet uitgesloten, zoals ook nog eens werd bevestigd in het White Paper in 2000. (voor een link naar de volledige tekst, zie de link hieronder).

In 1984 werd in een Chinees-Britse Gemeenschappelijke Verklaring vastgelegd dat Hong Kong in 1997 een 'Speciale Administratieve Regio (SAR) zou worden. Hierbij werd voorzetting van het kapitalistische systeem voor vijftig jaar gegarandeerd, met handhaving van wetgeving en rechtsorde; defensie en diplomatie van de regio viel onder gezag van Beijing.
Kort na de ondertekening werd dit 'Eén Land, Twee systemen' model gepresenteerd aan Taiwan. Dit zou de de facto onafhankelijkheid van Taiwan voorzetten, maar onder China's de jure (=juridische) soevereiniteit. Voor Taiwan was dit onaanvaardbaar.

Vanaf 1987 verbeterden de betrekkingen tussen China en Taiwan: Taiwan hief de staat van beleg op, stond familie- en handelsbezoeken op het vasteland toe en liet nieuwe politieke partijen toe, naast die van de Kuomintang. Taiwanese bedrijven begonnen te investeren op het vasteland - inmiddels lopen die investeringen in de miljarden USD.

In 1995 strafte China pro-onafhankelijkheids-uitingen van president Lee Teng-hui af met militaire oefeningen aan de zuidoostkust van China. Enkele ballistische rakketten ploften neer in de zee op 30-150 kilometer van Taiwan. Ondermeer doordat de VS verzekerden dat zij Taiwan niet als onafhankelijke staat zouden beschouwen, nam de dreiging af, maar is in geen geval verdwenen.

Op dit moment (2005) is er weer sprake van ontspanning tussen beide China's. Op 24 januari 2002 hield topleider Qian Qichen uit de Volksrepubliek een toespraak, waarin hij stelde dat 'het vasteland en Taiwan beide tot één China behoren'. Daarmee werd dus het eerdere dogma ('Taiwan is deel van China'), verlaten. Het was een kleine aanpassing van de retoriek, om tegemoet te komen aan de eis van Taiwan, om alleen 'op basis van gelijkheid' met China te onderhandelen.

De Australische China-kenner, Dr. Greg Austin, wees er tijdens de conferentie over Federalisme in Berlijn in 2003 op, dat China meer ontspannen reageert, omdat zij ziet dat haar Taiwan-beleid succesvol is. De snel sterker wordende economische banden staan hierin centraal. Inmiddels hebben zich ongeveer een miljoen Taiwanezen in China gevestigd. Onder hen zijn vier- tot vijfduizend studenten aan universiteiten en hogescholen. Ook zijn er veel culturele uitwisselingen.
Enerzijds hoopt China dat die banden zullen leiden tot een geleidelijke integratie van Taiwan in China, en dat dwang om dat doel te bereiken niet hoeft worden toegepast. Anderzijds zijn de banden een belangrijk propaganda-instrument voor China en geven de regering in Beijing een sterkere onderhandelingspositie.

Toekomst
Voorspellingen zijn uiteraard moeilijk te doen. Men kan er zeker van zijn, dat wanneer Taiwan formeel de onafhankelijkheid uitroept, oorlog onvermijdelijk is. De andere opties zijn speculatief, en enkele passeerden tijdens het congres in Berlijn de revue.

• doorzetten van de demilitarisering,
  
• verder aanmoedigen van Chinees-Taiwanese dialoog; zo zou bijvoorbeeld Jiang Zemin, als hij terugtreedt als president in maart 2003, op theevisite kunnen gaan bij de Taiwanese leider Chen Shui-bian
  
• terugtreden van de VS als beschermer van Taiwan, ten gunste van een puur bilaterale (Chinees-Taiwanese) veiligheids structuur.

Een ander kernpunt is vertrouwen. Dat kan worden gewonnen door creatief taalgebruik, aldus de jonge politica Bi Khim Hsiao (zie foto), parlementslid in Taiwan voor de DPP (de partij van president Chen). Op het congres in Berlijn noemde zij enkele voorbeelden hiervan: de Taiwanese leider Chen Shui-bian stelde zich creatief op door instellingen de dialoog met China te laten voeren met China in plaats van voor China onaanvaardbare ministers. Ook China is creatief, aldus het parlementslid, door te spreken van 'cross straits links' in plaats van 'domestic links' - welke terminologie voor veel Taiwanezen onacceptabel is.
Volgens Austin dienen ook 'nieuwe bewoordingen' gevonden te worden om te zeggen dat 'Taiwan onafhankelijk is'.

Het betoog van prof. Jia Qingguo van de Universiteit van Beijing in Berlijn gaf degenenen die inzetten op creativiteit echter niet veel hoop. In overeenstemming met de lijn van de regering in Beijing, hield ook prof. Jia vast aan de Eén China-politiek. China is flexibeler geweest dan Taiwan zo zei hij, door bijvoorbeeld niet fel te reageren op provocerende uitlatingen van Taiwanese zijde. "De tijd is aan onze kant", aldus Jia: China heeft meer middelen om de defensie te versterken en om te lobbyen in de internationale gemeenschap. "Als de economische groei en de politieke stabiliteit in China doorzetten", aldus prof. Jia, "is de kans op een vreedzame hereniging groot".

Op dit moment lijken emoties een groot struikelblok op de weg naar het winnen van het wederzijds vertrouwen. Door de veranderingen in Taiwan op economisch en politiek gebied, en de veranderingen in China op met name economisch gebied is de oude ideologische tegenstelling (kapitalisme versus communisme) praktisch verdwenen. " De kwestie China-Taiwan is op dit moment een kwestie van prestige", aldus dr. Werner Pfennig van de Freie Universität Berlin. "Taiwan, dat de laatste decennia is uitgegroeid tot een staat met een democratisch bestel en tot een belangrijke internationale speler op ecomnnomisch gebied, voelt zich geisoleerd en miskend. China, dat hard op weg is een economische reus te worden, voelt zich onvoldoende gerespecteerd als wereldmacht"(6)

Voor de Chinezen van het vasteland is het niet te begrijpen dat Taiwan niet bij China wil horen. 'Wij zijn toch allen Chinezen?', is hun retorische vraag? (voor Chinees cultureel nationalisme, zie de link hieronder). Uit onderzoeken blijkt echter dat dat juist steeds minder inwoners van Taiwan zich Chinees voelen: rond acht procent (onderzoek door het Election Study Center of National Chengchi University, gepresenteerd in Berlijn). Vijftig procent voelt zich Taiwanees, 39 procent zegt een 'dubbele identiteit' te hebben (dus zowel Taiwanees als Chinees). Ter vergelijk: in 1995 zei nog 21 procent zich Chinees te voelen, 29 procent Taiwanees en 45 procent dubbele identiteit.
In een ander onderzoek zien we dat in 1995 ruim 13 procent voor onafhankelijkheid was, in 2002 was dat 18 procent. Rond de 50 procent is voor handhaving van de status quo (hele periode 1992-2002).

De conclusie uit dit onderzoek blijkt dus dat steeds meer mensen zich Taiwanees voelen, maar dat het aantal voorstanders van onafhankelijkheid niet navenant toeneemt. Dit kan samenhangen met het feit dat China dreigt met militair ingrijpen als onafhankelijkheid wordt uitgeroepen.

Feit is dat het overgrote deel van de bevolking van Taiwan etnisch en cultureel gelijk is aan de bevolking op het vasteland, als gevolg van eeuwen migratie vanaf het vasteland, die hoofdzakelijk plaatsvond voor 1900. Aan de andere kant heeft Taiwan in de decennia van Japanse en nationalistische heerschappij in de vorige eeuw een eigen ontwikkeling doorgemaakt, die sterk verschilt van die op het vasteland. In de ogen van voorstanders van onafhankelijkheid voor Taiwan zou dit een reden zijn om de Taiwanezen als 'afzonderlijk volk' het recht op zelfbeschikking niet te ontzeggen.

Al deze rechtswetenschappelijke feiten kunnen niet voor zich tot een oplossing leiden. Volgens internationaal recht zijn vreedzame onderhandelingen de enig wenselijke weg naar de oplossing van het vraagstuk China-Taiwan

NOOT: Volkenrechtelijk: Taiwan deel van China?

Centraal staat de vraag wie de soevereiniteit heeft over het Chinese territorium, bestaande uit het vasteland en het eiland, Taiwan. Het lijdt geen twijfel dat ROC aan de definitie van een soevereine staat beantwoordt:
a. er is sprake van een een territoir,
b. er wordt gezag uitgeoefend over een bevolking
c. er is een regering die uit eigen hoofde effectief gezag uitoefent over de bevolking in dit territoir.
Het feit dat maar weinig landen betrekkingen aangaan met de ROC doet aan de de facto onafhankelijkheid van Taiwan niets af. Als staat wordt Taiwan geacht gebonden te zijn aan het internationale recht. Bovendien geldt dat staten niet alleen worden erkend middels het sluiten van verdragen of aangaan van diplomatieke betrekkingen, maar ook via andersoortige contacten.(Ontleend aan Kooijmans, zie verwijzing hieronder)

Voorbeeld: Nederland-Taiwan
Zo onderhoudt Nederland, net als de meeste andere landen, geen diplomatieke betrekkingen met Taiwan maar heeft (sinds 1981) wel een handels- en investeringskantoor in de hoofdstad Taipei.
Nederland ging in 1972 diplomatieke betrekkingen met de Volksrepubliek aan. In de Nederlands-Chinese verklaring uit dat jaar wordt gesteld dat het Chinese "standpunt dat Taiwan een provincie van China is, wordt gerespecteerd". (Cursivering Geledraak) Met deze formulering erkent Nederland de status van Taiwan als provincie van de Volksrepubliek niet.

In de praktijk echter blijkt deze positie problemen op te kunnen leveren. Dat bleek bijvoorbeeld toen het Nederlandse bedrijfsleven duikboten wilden leveren aan Taiwan in de jaren tachtig en negentig. Het afgeven van een exportvergunning voor duikboten in 1980 kwam de Nederlandse regering op een grote schrobbering van China te staan: de Chinese ambassadeur werd uit Nederland teruggeroepen. Toen Taiwan in 1983 opnieuw om levering vroeg, werd de vergunning geweigerd. Dit leidde tot een hervatting van de diplomatieke betrekkingen op ambassadeursniveau met China, een jaar later. Meer hierover in het artikel over de geschiedenis van de Chinees-Nederlandse betrekkingen.

LINKS en Literatuur

Tekst van de White Paper 'Eén China principe en de kwestie Taiwan', febr. 2000, VR CHina

Paper door Dr. Greg Austin: 'China's Perceptions of Cross-Strait Relations: Needing a Small Leap of Sideways!'

Artikel in The Journal for Multimedia History 1999, 'Selling China www.cnta.com and Cultural Nationalism', over de Chinese visie op het 'Chinees-zijn'.

Definitie van het begrip natie, uit het standaard werk: Benedict Anderson: Imagines Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism'

Beschouwing over de souvereine staat ontleend aan: Prof.mr.P.H.Kooijmans, Internationaal Publiekrecht in vogelvlucht, 8e druk, Kluwer, Deventer 2000. p.20-22.

J.J.Kuijper: 'Is Taiwan wel een deel van China?', Internationale Spectator nov. 1994.

L. Blussé: 'Tribuut aan China', 1989, p. 177-78.

Opmerking:
Kuijper schreef ook het artikel "Een voorstel tot oplossing van 'het probleem Taiwan'". Intl. Spectator nov. 2000, p. 542-547; Dit behelst: een tweestatenbond, een confederatie, waarbij de beslissingsbevoegdheden bij de 'onafahankelijke' regeringen blijven, maar de uitvoering van gemeenschappelijk genomen besluiten aan één orgaan wordt overgelaten. (pag. 545)

Officieel beleid van de EU ten aanzien van Taiwan en enkele cijfers.

"Bedenk soepeler variant van concept 'Greater Chinese Union", aldus David Isenberg (8-4-'04).

Meer over de relatie Nederland-China, zie elders op Geledraak.nl
Voor een overzicht van de geschiedenis zie ook de pagina geschiedenis van Taiwan op Geledraak.nl

Reacties

Reactie (naam bij red. Geledraak.nl bekend), over vermelding Taiwan als een 'land' (4 mei 2004)
"Ik wil hierbij mijn ongenoegen duidelijk maken over de betiteling van Taiwan als "land" of "vakantieland" (zie de reactie over reizen in Taiwan, elders op Geledraak.nl (-redactie GD)). Strict genomen, bestaat er geen land "Taiwan". Daarom hoop ik dat jullie die erkenning niet geven. Voor mij is Taiwan namelijk een provincie van China en dat zal altijd zo blijven.

Taiwan handelt de facto als een land, maar om erkend te worden als een land moet je natuurlijk erkenning krijgen. En die is er nauwelijks. Alle landen die betrekkingen hebben met de Volksrepubliek respecteren dat Taiwan deel uitmaakt van "Eén China", samen met het Chinese vasteland.

Het noemen van Taiwan als een land is zelfs in Taiwan controversieel, want velen zien daar Taiwan als een provincie van hun China (ROC). Bovendien is het noemen van Taiwan als land steun aan onafhankelijkheid, wat ongetwijfeld zal zorgen voor oorlog. Het is een heikel en gevoelig punt voor Chinezen en ik kan er mateloos aan irriteren."

Reactie (naam bij red. Geledraak.nl bekend), over soevereineitskwestie (8 febr. 2004)
Ik wil even reageren op deze zin uit dit artikel: 'Het lijdt geen twijfel dat ROC een soevereine staat is'.( zie hierboven)
Dit is een zeer controversiele stellingname. Ik kan me afvragen: in hoeverre is de ROC nog legitiem? Heeft de ROC zichzelf niet illegaal gemaakt volgens de eigen ROC grondwet, door leden van het nationale parlement weg te sturen en ze te laten vervangen door lokaal gekozen mensen? Of door de grondwet te wijzigen zonder de goedkeuring van alle Chinezen? Wat wel vast staat is dat de ROC misschien een soevereine staat is/was, maar Taiwan is dat zeerzeker niet. Het lijkt mij goed voor de nuance om dat te vermelden. "

Reactie Geledraak.nl:
Het gaat in de tekst om de ROC (en niet over Taiwan). De soevereiniteit wordt vervolgens toegelicht met een definitie, en wel uit een bekend handboek over internationaal publiekrecht (Kooijmans). Hier wordt geen oordeel gegeven over de legitimiteit van het optreden van de ROC regering. (vergelijk bv : als iemand in een huis woont, wil dat nog niet zeggen dat hij daar legaal woont).